• Home
  • NMH HUB
  • Oontauki dhaAngola onkene ta dhi galukile moNamibia

Oontauki dhaAngola onkene ta dhi galukile moNamibia

.
.
Tuyeimo Haufiku

Aakwashigwana yaAngola taya tengenekwa po-1 000 oya shunithwa moshilongo shawo muule woomvula dhontumba dha piti, konima sho ya adhika moNamibia kaaye na omikanda dhomondjila dhopambelewa, moka ehangano lyoAmnesty International tali ipula ngele aakiintu naanona mboka ya tembudhwa koshikukuta ota ya konakonwa ngaa paumwene opo ya mone egameno.


omwaalu mboka oyi li molopota ompe yoAmnesty yo: Nkene Tashi Kukuta, Nolweendo oha lu ningi olule, Nokulima taku yi muule, ndjoka tayi konakona etembudho tali etithwa koshikukuta okuza kuumbugantu waAngola ukuya muNamibia pokati kaMei 2024 naMei 2026.

Olopota otayi popi kutya aantu mboka taya taaguluka oongamba molwa oshikukuta otaya kwatwa koompito dhomuule mOmulandu gwOonyendja dho-Immigration nogEgameno muNamibia, shoka tashi thigi yamwe ye li moshiponga shokukwatwa po, okutulwa moondholongo nokushunithwa koshilongo shawo nonando taya inyenge taya kongo iikulya, omeya noompumbwe dhokoonkalo dha simana.

“Kape na oondjila dhomondjila dhoshili, dhi ikolelela kuuthemba womuntu nenge dhopauhandimwe ndhoka aaAngola mboka ya tembudhwa koshikukuta taya vulu okulongitha opo ya tule okukala kwawo muNamibia pamulandu,” olopota osho taya ti.

Natango, “oshikukuta itashi talika ongo etompolo lya dhimbululwa lyokumona egameno,” olopota tayi gwedha mo. 


“Aakwathelipangelo yaNamibia oya pumbwa okutula po omulandu gwuuthemba womuntu meinyengo lyomahalele, tagu shilipaleke kutya aantu mboka ya tembudhwa koshikukuta niiponga iikwawo yopaushitwe otaya vulu okumona uuthemba wotango, wa kwatela mo eishangitho lyomikanda dhopambelewa,” Omuwiliki gwOmbelewa yOshitopolwa shEhangano lyoAmnesty moAfrika lyUumanga nUumbugantu, Tigere Chagutah, osho a popi.  


Oshikondo shOkukondolola Uuyendo moNamibia osha lopota nuumvo kutya aakwashigwana yaAngola ya konda po-1 000 oya shunithwa kuAngola konima sho ya adhika moshilongo kaaye na omikanda dhomondjila dhopambelewa. Oshikako lela shomwaalu nguka kashi shi okuuviwa ko nawa.

Ehangano ndika olya hololitha eipulo lya kwata miiti kombinga yankene aakwathelipangelo taya ungaunga naakiintu naanona pethimbo lyomashunitho ngaka.

Amnesty oya ti oya li ombangi yoshiningwanima mOpuwo momasiku 4 Juni 2025 moka aakwathelipangelo yaNamibia ya koongolola aakwashigwana yaAngola ya konda po-40, ya kwatela mo aakiintu naanona, pendiki lyokutulilamo lyoshigwana manga inaye ya londeka moohauto momukokomoko gwookilometa dhi vulithe po-100 koshikandjo shongamba shaRuacana.

Olopota otayi popi kutya oya gandjwa kaakwathelipangelo yaAngola kaape na omakonakono gopaumwene, uuyelele kombinga yo-asylum nenge oompito dhiikwawo dhokugamenwa, nenge etalululo lyoshiponga shoka taya vulu okutaalela konima yokushuna.

Amnesty otayi ipopi kutya ompumbwe yomakonakono gopaumwene tayi pendutha omaipulo kombinga yoshiningilawina shokutidha aantu poongundu nomulandu gwo-non-refoulement, ngoka hagu indike lela okushunitha aantu kOmahala moka taya vulu okutaalela iiponga ya kwata miiti yuuthemba womuntu.

Shika otashi pendutha wo omapulo kombinga yuunkulungu wokuungaunga naanona, sho tashi ti kape na uuyelele wa gwana tawu monika moshigwana opo ku kwashilipalekwe ngele omilandu dhokugamena, ya kwatela mo etalululo lyomauwanawa gaanona, odha li dha landulwa miipotha yimwe.

Oshikukuta tashi thiminike omaukwanegumbo

Eshunitho ndika otali ningwa pamukokomoko gwoomvula dhedhililiko lyomainyengo ga etithwa koshikukuta okuza kuumbugantu waAngola, unene tuu mIitopolwa yaCunene, Huíla noNamibe.

Amnesty oya ti iikukuta tayi iyalula iikando niikando, ya nayipalekwa ku-El Niño, oya teyula uulithilo wiimuna nuunamapya womagumbo, moka omaukwanegumbo ga kanitha iikwakunomwa niimuna noya konga omeya nuudhigu.

Aantu oga faalelwa sigo omokutaaguluka oongamba okuya muNamibia taya kongo iikulya, omeya, uulithilo, omayakulo guuhaku, iilonga neyambidhidho okuza kaakwanezimo.

Pokati kaJanuari naJuli 2021 awike, aakwashigwana yaAngola ya konda po-7 000, unene tuu aakiintu naanona, oya taagulukile mUumbangantu waNamibia konima gwoomvula dhiikukuta nomaipulo gokwaagwana kwiikulya, olopota osho tayi ti.

Einyengo ndika olya tsikile muule wiikukuta ya landula ko, wa kwatela mo oonkalo dhonyanya mo-2023 no-2024. Nonando ongaaka, omwaalu gwashili gwaantu mboka ya tembudhwa kagu shiwike molwaashoka kape na omulandu gwa gwana gwokutaamba, okushanga nokukonakona aantu mboka ya tembudhwa koshikukuta.

Manga aaniimikanda dhondjila dhiilongo yaAngola taya vulu okuhita muNamibia kaaye na oo-visa okupitila moondjila dhopambelewa dhoongamba muule wiikakothimbo ya ngambekwa, Amnesty okwa ti shika kashishi tashi ya pe uuthemba wokulonga nenge wokukala muNamibia ethimbo ele, hasho tashi gandja omulandu gwa gwana gwokugamena mboka ya tembudhwa koshikukuta.

Aantu oyendji okuza miitopolwa yokuushamba ya gumwa koshikukuta kaaye na wo iimikanda dhomondjila nenge omikanda dhilwe notaya taaguluka okupitila moondjila dhaali dhopambelewa.

Amnesty okwa pulapula aantu ye vulithe po-167 molopota nokwa shanga omaukwanegumbo taga zi muundunda wanathangwa, osho wo omutunda gwaantu gwa pita omulandu nokwaagwana kwomeya niikwaniipangitho yomauyogoki.

Omayakulo guuhaku galyo oga li wo eipulo lilwe. Amnesty oya ti aaAngola mboka kaaye na omikanda dhopambelewa oya futithwa iifuta yiipangelo ya londa yi vule ondando ndjoka hayi futithwa aakwashigwana yaNamibia, shoka sha thiminike yamwe ya hulithe po epango nenge ya yande omahala guuhaku.

“Egameneko lyaaAngola mboka ya monithwa nale iihuna mboka taya thiminikwa okwiinyengela muNamibia taya kongo uuhupilo kashishi ashike eipulo lyopauhandimwe. Shika oshiponga shuuthemba womuntu shoka tashi pula ehekeleko lyopaigwana, wa kwatela mo egameno lyopaveta kaalondodhwa ya shunithwe koshilongo shayo,” Chagutah osho a popi.





Comments

Namibian Sun 2026-11-12

No comments have been left on this article

Please login to leave a comment